27
Stycznia
2020

Wyzwolenie

27 stycznia 2020 r. obchodzimy 75. rocznicę oswobodzenia KL Auschwitz-Birkenau oraz miasta Oświęcimia. Jest to okazja aby przypomnieć jak mieszkańcy miasta przeżywali te pierwsze dni.

„Miasto wyglądało jak wymarłe. Do schronów dobiegały odgłosy czasem bezustannej strzelaniny artylerii, trzaskały karabiny. Czasami mówiono, że samoloty sowieckie ostrzeliwują stanowiska artylerii niemieckiej rozmieszczone w okolicy.” *

27 stycznia 1945 r. do Oświęcimia wkroczyły oddziały 60. Armii 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem gen. Fiodora Krasawina. Akcję zajęcia miasta ułatwiło działanie Pawła Kotulka, który przeciął przewody łączące ładunki wybuchowe, uniemożliwiając tym samym wysadzenie mostu na rzece Sole obok zamku. Wycofująca się armia niemiecka doprowadziła jedynie do wysadzenia mostu kolejowego.

Na teren KL Auschwitz, po krótkiej wymianie ognia, żołnierze dotarli około godziny 15. W obozie macierzystym oraz podobozach Auschwitz II-Birkenau oraz Auschwitz III-Monowitz pozostawało łącznie ok. 7.000 więźniów, wymagających natychmiastowej pomocy i opieki. Żołnierze zastali setki porzuconych ciał więźniów rozstrzelanych przez oddziały SS w trakcie ewakuacji oraz zmarłych z wycieńczenia. Panował ogromny chaos, spowodowany pośpiesznym wycofywaniem się załogi obozowej.

Do akcji pomocy ocalałym włączyli się mieszkańcy Oświęcimia i okolic. Podstawową opiekę medyczną zapewniały Siostry Serafitki. Istotną rolę odegrał utworzony w bloku 10 szpital obozowy Polskiego Czerwonego Krzyża przy współpracy z radzieckim szpitalem polowym. Rolę sanitariuszy pełnili także sami więźniowie. Pogrzeb ofiar obozu, w którym udział wzięli okoliczni mieszkańcy oraz wojsko odbył się pod koniec lutego 1945 r.

W walkach o oswobodzenie miasta Oświęcimia, w tym tzw. akcji przy obozowej zginęło także ok. 200 żołnierzy radzieckich. Żołnierze ci spoczęli w zbiorowej mogile na cmentarzu parafialnym w Oświęcimiu.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich władzę administracyjną w Oświęcimiu przejął komendant wojenny lejtnant Kowalow, a następnie kpt. Kitajew. Zgodnie z rozkazem Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej z dnia 9 sierpnia 1944 r. radziecka administracja wojskowa mogła traktować zajęte ziemie jako zdobycz wojenną, dysponując swobodą działania. Obecność wojsk i przejęcie faktycznej władzy w mieście powodowała  powstanie licznych napięć oraz tragicznych sytuacji. Według zachowanych relacji żołnierze dopuszczali się napadów oraz łamania praw. Dochodziło także do grabieży mienia prywatnego oraz pozostałości wyposażenia przedsiębiorstw. W sprawozdaniu władz miejskich z września 1945 r. zanotowano, iż część mieszkańców jest ustosunkowana do Armii Czerwonej nieprzychylnie „z uwagi na pewne nadużycia”. Władze radzieckie przejęły teren byłego zakładu IG Farben w Dworach, skąd zdemontowano oraz wywieziono urządzenia fabryczne. Zakład został przekazany w polskie ręce dopiero w dniu 31 sierpnia 1945 r. Większość pozostałych fabryk i sklepów traktowano jako majątek opuszczony lub porzucony, który decyzją Tymczasowego Zarządu Państwowego, przekazywano w ręce wyznaczonych pełnomocników. Z biegiem czasu wznawiano działalność poszczególnych przedwojennych zakładów pracy.

Pierwsze dni po wyzwoleniu mieszkańcy wspominają różnie – z jednej strony byli przepełnieni nadzieją na przyszłość, jednakże tragiczne wydarzenia, jakich doświadczyli, wciąż były żywe. Ich działaniami kierował także strach przed nowym i nadchodzącymi zmianami. 

Oświęcim nie był tym samym miastem, które znałem i pamiętałem przed wojną. Bez Żydów sprawiał wrażenie pustego i zimnego, jak po jakimś kataklizmie, po potopie. Zaraz na drugi dzień po powrocie ojciec wziął mnie za rękę i poszliśmy do obozu Auschwitz-Birkenau. Teren nie był jeszcze doprowadzony do porządku. Gruzy, długie rzędy baraków i porozrzucane rzeczy na szerokich drogach. Wydawało mi się, że te baraki płaczą”. **

Przed wybuchem II wojny światowej ludność Oświęcimia liczyła ok. 14.000 mieszkańców, z czego niemalże 60% stanowili Żydzi. Spis mieszkańców przeprowadzony w lutym 1945 r. wykazywał liczbę ok. 6.800 osób, w tym ok. 6.000 Polaków.

Początkowo nie funkcjonowały samorządowe władze miejskie. Administrację sprawował komendant wojenny,nieformalnie, w zarządzaniu pomagała miejscowa PPR. Zarząd Miasta został wyłoniony dopiero końcem maja 1945 r. Burmistrzem został Marcin Krzemień. Wiosną 1945 r. pod nadzorem radzieckiej komendantury utworzono także aparat Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego oraz szereg instytucji publicznych. Przystąpiono do likwidacji szkód wojennych, co było zadaniem niezwykle trudnym, z uwagi na bardzo złą sytuację finansową. Wiele osób pozostawało bez podstawowych środków do życia. Organizowano pomoc oraz miejską akcję dożywiania. Dużą rolę odgrywała działalność społeczna Zakładu Opieki Sióstr Serafitek.

*Jan Ptaszkowski, w: Wspomnienia Auschwitz 1945. Koniec wojny w Oświęcimiu. Spotkanie pokoleń 1945-2000, Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu, 2000.

** Henryk Schönker, Dotknięcie anioła, Warszawa 2018.

Opracowania:

Hudzik P., Oświęcim po uwolnieniu od okupacji niemieckiej w 1945 roku, w: Osviecimensis. Kroniki Zamkowe, red. W. Oleś, D. Mleczko, Oświęcim 2015.

Klima Z., Ostatnie chwile funkcjonowanie obozu zagłady KL Auschwitz-Birkenau, w: Osviecimensis. Kroniki Zamkowe, red. W. Oleś, D. Mleczko, Oświęcim 2015.

Miroszewski K., W Polsce Ludowej do 1956 roku, w: Oświęcim miasto pogranicza, red. B. Czwojdrak, K. Miroszewski, P. Węcowski, t. I, Warszawa 2018.